Lettertypes op je website: snel, scherp en AVG-proof
In dit artikel
Lettertypes op je website kosten snelheid en soms privacy, maar met de juiste keuzes houd je dat klein. Staan je lettertypes op je eigen domein in plaats van bij Google, dan gaat het IP-adres van je bezoekers niet bij elk bezoek naar Google. Verder tellen het formaat WOFF2, alleen de diktes die je gebruikt en font-display: swap, zodat je tekst meteen leesbaar is. Een betaald lettertype vraagt ook een licentie voor gebruik op een website. Die afwegingen maak ik bij mijn eigen sites tijdens de bouw.
Waarom lettertypes op je website snelheid kosten
Een lettertype op je website is gewoon een bestand. Gebruik je iets anders dan de lettertypes die al op elke computer en telefoon staan, dan moet de browser van je bezoeker dat bestand eerst downloaden. Pas daarna kan hij de tekst in jouw lettertype tonen. Elke dikte en elke cursieve variant is een apart bestand.
In die tussentijd gebeurt er een van twee dingen. Of de browser laat de tekst even onzichtbaar, zodat je bezoeker naar een lege pagina met plaatjes kijkt. Of hij toont de tekst eerst in een standaardlettertype en wisselt daarna, waardoor regels kunnen verspringen. Dat verspringen telt mee in Google's meting van de gebruikservaring; welke grens Google daarvoor hanteert, staat in Core Web Vitals uitgelegd.
Lettertypes worden bovendien vaak geladen via een stylesheet in de kop van de pagina. Zo'n bestand houdt de opbouw van de pagina op totdat het binnen is. Waarom de browser daarop wacht, leg ik uit bij render-blocking resources. Hier gaat het om de lettertypes zelf: waar ze vandaan komen, in welk formaat, hoeveel het er zijn en hoe ze laden. Elk van die vier is een afweging tussen hoe je merk eruitziet, hoe snel de pagina is en welke gegevens er naar andere bedrijven gaan.
Google Fonts via Google of zelf hosten?
Google Fonts is de bekendste bron van gratis lettertypes. De snelste manier om ze op een site te krijgen, is een regel code die het lettertype bij de servers van Google ophaalt. Dat werkt, maar het heeft een gevolg: bij elk paginabezoek maakt de browser van je bezoeker verbinding met Google.
Google schrijft zelf in de veelgestelde vragen over privacy bij Google Fonts dat er geen cookies worden geplaatst. Wel ontvangt Google bij elk verzoek het IP-adres van de bezoeker, het opgevraagde adres en gegevens over de browser. Volgens Google gebruikt het die om het verzoek te beantwoorden en voor beveiliging.
In januari 2022 oordeelde het Landgericht München I, een Duitse rechtbank in eerste aanleg, in een zaak die een bezoeker tegen een websitehouder had aangespannen. Volgens de verslagen van Duitse juristen vond de rechtbank dat het doorsturen van het IP-adres naar Google zonder toestemming in strijd was met de AVG, en kreeg de bezoeker € 100 schadevergoeding. Het gaat om één uitspraak van één rechtbank, niet van een hoogste rechter. Daarna volgde in Duitsland een golf van brieven waarin websitehouders werd gevraagd te betalen. Een vergelijkbare Nederlandse uitspraak heb ik niet gevonden. Maar de AVG geldt hier net zo, en een IP-adres kan onder de AVG een persoonsgegeven zijn. Dit is uitleg, geen juridisch advies.
Het praktische antwoord is zelf hosten: de bestanden staan op je eigen website, en de browser hoeft niet meer naar Google. Een cookiemelding voor lettertypes is dan niet aan de orde. Wanneer een melding wel verplicht is, staat in cookiebanner verplicht?. Die keuze maak ik bij mijn projecten aan het begin, samen met de huisstijl, zodat er later geen koppeling naar Google in de site terechtkomt.
Er gaat ook een oud argument niet meer op. Vroeger zei men dat Google Fonts sneller was, omdat bezoekers het lettertype al van een andere site in hun browser hadden staan. Chrome, Safari en Firefox delen hun opgeslagen bestanden al jaren niet meer tussen websites, onder meer om privacyredenen. Dat voordeel is dus weg.
Wat er komt kijken bij zelf hosten
Zelf hosten betekent meer dan een bestand in een map zetten. Er moeten vier dingen kloppen, en bij elk ervan kan het ongemerkt misgaan.
- De juiste bestanden. Voor het web is WOFF2 het compacte formaat dat alle gangbare browsers kennen. Google Fonts levert bij een download andere formaten; pakketten zoals Fontsource zetten de lettertypes klaar om zelf te hosten.
- Een beschrijving per bestand. In de opmaakcode staat per bestand een
@font-face-regel met de naam, de dikte en de stijl. Ontbreekt een dikte, dan maakt de browser zelf een nagemaakte vette of cursieve letter. Dat ziet er rommelig uit, en niemand krijgt er een foutmelding van. - Alle oude koppelingen weg. Bij WordPress laden thema's en plugins vaak zelf Google Fonts, ook als niemand dat heeft ingesteld. Eén vergeten koppeling en je bezoekers maken toch weer verbinding met Google.
- Controle in de browser. Alleen de netwerkweergave van een browser laat zien welke bestanden een pagina echt ophaalt. Op het scherm zie je geen verschil.
Zo ziet zo'n beschrijving eruit voor één dikte:
@font-face {
font-family: "Inter";
src: url("/fonts/inter-latin-400.woff2") format("woff2");
font-weight: 400;
font-style: normal;
font-display: swap;
}
Op gouwers.nl zelf zie je hoe dat in de praktijk uitpakt. De site gebruikt één lettertype, DM Sans, als variabel lettertype in WOFF2 op het eigen domein. Gewoon en cursief zijn elk gesplitst in een basisset met het Latijnse alfabet en een uitbreiding met extra accenttekens. Met unicode-range haalt de browser die uitbreiding alleen op als een pagina die tekens gebruikt. De @font-face-regels staan direct in de pagina, zodat de browser niet eerst een apart stylesheet hoeft op te halen.
Lettertypes zijn maar één soort bestand van buiten. Welke andere bestanden en scripts een site bij andere bedrijven ophaalt, en wat dat kost aan snelheid en privacy, bespreek ik in externe scripts op je website.
Minder bestanden: alleen de diktes die je gebruikt
Het grootste verschil maak je met het aantal bestanden. Een huisstijl noemt vaak een lettertypefamilie met negen diktes, van dun tot extra zwart. Op de website zijn er meestal twee of drie nodig. Elke dikte die laadt maar niet wordt gebruikt, is verspilling.
Kijk ook naar de tekens. Veel lettertypes bevatten tekens voor Grieks, Cyrillisch of Vietnamees. Een Nederlandse site heeft alleen het Latijnse alfabet nodig, met de accenten. Een versie met alleen die tekens, een zogenoemde subset, is een stuk kleiner. Dat mag alleen als de licentie het aanpassen van het lettertype toestaat.
In de huisstijl of het design system hoort vast te liggen welke diktes er op de website zijn, zodat er niet bij elke nieuwe pagina een dikte bij komt. Dezelfde regel staat in de bouwafspraken die mijn codeer-agent volgt: geen nieuwe lettertypebestanden zonder overleg. Zo sluipt er bij een nieuwe pagina niet ongemerkt een extra bestand in, en komt er toch iets bij, dan zie ik dat bij mijn eigen controle van de wijziging.
Variabele lettertypes: één bestand voor alle diktes
Een variabel lettertype is één bestand waarin alle diktes zitten, en soms ook de breedte of de schuinte. In de opmaak kun je dan elke dikte kiezen, ook tussenstappen zoals 450 of 650. Alle gangbare browsers ondersteunen het al jaren.
Of het voordeel oplevert, hangt af van hoeveel je gebruikt. Een variabel bestand is groter dan één losse dikte. Gebruik je alleen gewoon en vet, dan zijn twee losse bestanden vaak kleiner. Gebruik je veel diktes van dezelfde familie, dan wint het variabele bestand meestal. Die keuze maak je op basis van de echte bestandsgroottes, niet op gevoel.
font-display en voorladen: tekst meteen leesbaar
Met de instelling font-display bepaal je wat de browser doet zolang het lettertype nog niet binnen is. De twee nuttigste waarden:
| Waarde | Wat er gebeurt | Wanneer kiezen |
|---|---|---|
| swap | Tekst staat meteen in beeld in een standaardlettertype en wisselt zodra je lettertype er is | De meeste sites, zeker als het lettertype bij je merk hoort |
| optional | De browser wacht heel kort; is het lettertype er dan niet, dan blijft het standaardlettertype voor dat bezoek staan | Als snelheid en rust belangrijker zijn dan je eigen lettertype bij het eerste bezoek |
Bij swap kan de tekst verspringen als je eigen lettertype groter of kleiner uitvalt dan het standaardlettertype. Dat beperk je met een standaardlettertype dat qua maat in de buurt komt, eventueel bijgesteld met size-adjust. Dan valt de wissel nauwelijks op. Dat afstemmen is precisiewerk: per lettertype andere waarden, en pas zichtbaar op een trage verbinding.
Voorladen, met <link rel="preload"> in de kop van de pagina, laat de browser het belangrijkste lettertype eerder ophalen. Dat is zinvol voor één of twee bestanden, meestal de gewone dikte van je lopende tekst. Wie alles voorlaadt, laat die bestanden concurreren met de rest van de pagina. Zonder het attribuut crossorigin haalt de browser het bestand bovendien twee keer op, en dat zie je alleen in de netwerkweergave. Zo ziet een goede regel eruit:
<link rel="preload" href="/fonts/inter-latin-400.woff2" as="font" type="font/woff2" crossorigin>
De snelste optie is helemaal geen eigen lettertype. Met een systeemlettertype, het lettertype dat al op het apparaat staat, hoeft je bezoeker niets te downloaden. Het oogt minder eigen, maar voor een beheeromgeving of een eenvoudige site kan het prima.
Licenties: gratis en betaalde lettertypes
Bij gratis lettertypes van Google zit het meestal goed. Die vallen onder een open licentie, meestal de SIL Open Font License, die zelf hosten en verspreiden toestaat. Het licentiebestand van de familie geeft uitsluitsel. Op gouwers.nl staat dat bestand naast de lettertypebestanden.
Bij betaalde lettertypes ligt het anders. Een licentie om een lettertype op je computer te gebruiken voor drukwerk en logo's, geeft niet automatisch het recht om het op je website te zetten. Daarvoor is een weblicentie nodig. Die is bij veel lettertypeleveranciers gekoppeld aan het aantal domeinen of paginaweergaven. Gebruik je het lettertype ook in een app, een nieuwsbrief of een video, dan kan dat weer een aparte licentie vragen.
Een apart geval is Adobe Fonts, dat bij een abonnement op Creative Cloud zit. Volgens Adobe mag je die lettertypes op je website alleen gebruiken via de insluitcode, dus geladen vanaf de servers van Adobe. Zelf hosten mag niet. Dan heb je dezelfde vraag als bij Google Fonts: de browser van je bezoeker maakt verbinding met een ander bedrijf. Wie zelf wil hosten, koopt een weblicentie rechtstreeks bij de maker van het lettertype.
Laat je een huisstijl maken, vraag dan meteen welke licenties er bij de lettertypes horen en op wiens naam ze staan. Wat er verder in een huisstijl thuishoort, staat in huisstijl laten maken.
Checklist: wat ik controleer bij lettertypes op een website
| Controle | In orde als |
|---|---|
| Herkomst | Geen verzoeken naar fonts.googleapis.com, fonts.gstatic.com of andere lettertypediensten |
| Formaat | Alleen WOFF2-bestanden |
| Aantal | Alleen de diktes en varianten die op de site voorkomen |
| Tekens | Alleen de tekensets die nodig zijn, als de licentie dat toestaat |
| Weergave | font-display: swap of optional in elke @font-face-regel |
| Voorladen | Hooguit één of twee bestanden, met crossorigin |
| Licentie | Weblicentie aanwezig voor elk betaald lettertype, op naam van het bedrijf |
Conclusie: lettertypes zijn een afweging tussen merk, snelheid en privacy
Lettertypes op je website hoeven je site niet traag te maken en geen privacyvraag op te leveren. Dat vraagt wel een reeks keuzes die samen moeten kloppen: zelf gehost in WOFF2, alleen de diktes en tekens die nodig zijn, font-display op swap of optional, hooguit het belangrijkste bestand voorgeladen, een standaardlettertype dat in de buurt komt, en een licentie die gebruik op het web toestaat. Gaat er één mis, dan merk je dat niet op je eigen scherm, maar wel in de snelheid of in de gegevens die naar een ander bedrijf gaan.
Voor jou betekent dat: jij kiest een lettertype dat bij je merk past, de rest is werk voor de bouw. Ik maak die afwegingen tijdens de bouw en leg ze vast in de bouwafspraken van het project, zodat ze bij elke latere wijziging blijven kloppen.
Lettertypes, afbeeldingen en video bepalen samen een groot deel van het gewicht van je site. Wat dat gewicht betekent voor de uitstoot, leg ik uit in duurzame website. Benieuwd hoe ik websites bouw en beheer? Download het pitchdeck.
Veelgestelde vragen
Mag je Google Fonts gebruiken onder de AVG?
De lettertypes zelf mag je gewoon gebruiken, ook zakelijk. Het punt is hoe ze worden geladen. Komen ze van de servers van Google, dan stuurt de browser van je bezoeker onder meer zijn IP-adres naar Google. Eén Duitse rechtbank, in München, vond dat in januari 2022 zonder toestemming in strijd met de AVG. Een vergelijkbare Nederlandse uitspraak heb ik niet gevonden, maar de AVG geldt hier net zo. De nette oplossing is de lettertypes zelf hosten. Dit is uitleg, geen juridisch advies.
Kun je Google Fonts zelf hosten?
Ja. De gratis lettertypes van Google vallen meestal onder een open licentie die zelf hosten toestaat. Het werk zit in de details. De bestanden moeten in WOFF2 op je eigen domein staan, elke dikte heeft een eigen @font-face-regel nodig, en elke oude koppeling naar Google moet weg. Juist dat laatste gaat vaak mis: bij WordPress laden thema's en plugins soms toch nog Google Fonts. Alleen de netwerkweergave van een browser laat zien of het echt gelukt is. In mijn projecten regel ik het zelf hosten bij de bouw, inclusief die controle.
Wat doet font-display: swap?
Met font-display: swap toont de browser je tekst meteen in een standaardlettertype, en wisselt hij naar je eigen lettertype zodra dat binnen is. Zonder die instelling kan de tekst een moment onzichtbaar blijven terwijl het lettertype laadt. Het nadeel van swap is dat de tekst kan verspringen als het eigen lettertype groter of kleiner uitvalt. Dat beperk je met een standaardlettertype dat qua maat in de buurt komt, of door het bij te stellen met size-adjust.
Hoeveel lettertypes gebruik je op een website?
Voor de meeste bedrijfssites zijn één of twee lettertypes genoeg: één voor koppen en één voor lopende tekst, of één familie voor allebei. Belangrijker dan het aantal families is het aantal bestanden. Elke dikte en elke cursieve variant is een apart bestand dat je bezoeker downloadt. Gewoon, vet en eventueel cursief zijn meestal genoeg. Gebruik je veel diktes van één familie, dan kan een variabel lettertype in één bestand voordeliger zijn.
Benieuwd hoe ik dit in de praktijk aanpak?
Het pitchdeck laat de hele werkwijze zien.
Geschreven door Dennis Boekhout
Marketing freelancer uit 's-Hertogenbosch. Volg op LinkedIn (opent in een nieuw tabblad)
